1. AMAÇ VE KAPSAM

Bu deney talimatı, yuvarlak kesitli termoplastik boruların çevresi boyunca dış darbeye mukavemetinin tayini için bir metodu kapsar.

2. PRENSİP

Borulardan kesilen deney parçalarının dış çevresi boyunca belirli yerlere belirli yükseklikten bir kütle düşürülerek darbe deneyi uygulanır.

3. TANIMLAR  

Gerçek Darbe Oranı (TIR): Bir partinin tamamının deneye tabi tutulduğu kabul edilerek toplam

hasar sayısının toplam hasar sayısına oranının yüzde olarak değeridir.

4. GÜVENLİK VE SAĞLIK UYARILARI

• Kütlenin boru üzerine düşürüldüğü yere elinizi uzatmayınız.

5. DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN NOKTALAR

• Bu deney metodunun etkinliği; düşürülen kütlenin ve/veya düşme yüksekliğinin değiştirilmesiyle farklı özellikler için ayarlanabilir. Bu metotla tanımlanandan farklı TIR değerleri seçilerek deney şiddetinin değiştirilmesi teknik olarak doğru değildir.

• Gelişigüzel bir konumda deney parçasının uzunluğu boyunca düz bir çizgi çizilebilir. Diğer çizgiler ise bu çizgiden ve birbirlerinden eşit aralıkta çizilmelidir.

• 0°C’de yapılacak deney için kondisyonlama sıcaklığı 0±1°C’dir.

• Darbelerin uygulanmasında belirtilen zaman aralığı aşılmışsa, bu sürenin bitiminden en fazla 10 s içinde deney parçası kondisyonlama ortamına geri konmuş ve burada 5 dakikadan daha uzun bir süre kondisyonlanmışsa, bu parça kullanılabilir. Aksi takdirde söz konusu parça, ya yeniden tam olarak kondisyonlanmalı veya atılmalıdır.

6. ALET VE EKİPMANLAR

1. Darbe Cihazı Özellikleri

• Şahmerdanı düşey konumda sıkıca tutacak kılavuz rayları veya kılavuz boru ihtiva eden ve şahmerdanın boruya çarpma anındaki hızını teorik hızın %95 inden küçük olmamasını sağlayacak biçimde şahmerdanı düşey yönde kolayca düşürebilen düzenek olmalıdır.

• Şahmerdan, kütlesine bağlı olarak standartta belirtilen uygun boyutlara, kısmen veya tamamen yarıküresel çarpma ucuna ve bu ucun bitiminde en az 10 mm uzunluğunda silindirik bir kısma sahip olmalıdır.

• Şahmerdanın üzerine ilave edilen kısımlarla birlikte toplam kütlesi standarda uygun olmalıdır. Gövdenin altındaki uç kısım, et kalınlığı en az 5 mm olan paslanmaz çelikten yapılmış olmalıdır. Çarpma yüzeyinde sonuçlara etki edebilen kusurlar bulunmamalıdır.

• Rijit deney parçası desteği, uzunluğu en az 200 mm olan ve 120°lik V-şeklinde açıklığı bulunan bir bloktur. Bu destek, şahmerdan ucunun ortasından geçen düşey eksen ile V-şeklindeki bloğun kesim eksenleri arasındaki mesafeler ± 2,5 mm’den fazla olmayacak şekilde yerleştirilmelidir.

• Destek, çarpma etkisini azaltmayacak kadar rijit olmalıdır.

• Düşürme mekanizması, numunenin üst yüzünden itibaren yüksekliği en fazla 2 metreye ayarlanmış olan şahmerdanı aşağıya düşürebilecek özellikte olmalıdır.

2. Soğutma kabini

• Soğutma kabini 0°C ±1°C kondisyonlama yapabilmelidir.

7. UYGULAMA ve HESAPLAMA

1. Numunenin hazırlanması

• Her bir deney numunesi 200 ± 10 mm uzunlukta olmalıdır. Kesilen uçların yüzleri boru eksenine dik olmalı ve bu yüzler temiz ve hasarsız olmalıdır.

• Dış çapları 40 mm’den büyük olan borularda, boru üzerine uzunluk boyunca aşağıdaki tabloda gösterilen sayıda birbirine eşit uzaklıkta çizgiler çizilir.

2. Deneyin yapılması

• Deney numuneleri, havada aşağıdaki tabloda belirtilenlerden az olmayan sürelerle kondisyonlanmalıdır.

• Deney cihazı içinde deney parçasının bulunduğu ortam deney sıcaklığında tutulmuyorsa; her bir deney parçası kondisyonlama ortamından alındıktan sonra aşağıdaki süreler içinde bir veya birden fazla çarpmaya maruz bırakılmalıdır.

dn ≤ 110 mm 10 s

110 ≤ dn ≤ 200 mm 30 s

dn > 200 mm 60 s

• Anma dış çapı 40 mm veya daha küçük borularda, uygun kütleli bir şahmerdan standartta belirtilen yükseklikten her bir çizgi üzerine bir kez düşürülür ve hasar olup olmadığı kaydedilir.

• Şahmerdan belirli minimum yükseklikten numunenin işaretlenmiş çizgileri üzerine düşecek şekilde deney parçası yerleştirilir ve şahmerdan düşürülür. Deney parçası üzerinde hasar meydana gelmemişse, deney parçası V-şekilli blok içinde döndürülerek müteakip çizgi şahmerdanın düşeceği yere getirilir ve düşürme işlemi yapılır. Gerektiğinde yeni bir kondisyonlama yapıldıktan sonra deney parçası üzerine yeni bir düşürme işlemi uygulanır.

• Deney parçasında hasar meydana gelinceye kadar veya işaretli çizgilerin her biri üzerine şahmerdan bir kez düşürülünceye kadar bu işleme devam edilir. Çarpma sayısı ve gözlenen her tür hasar kaydedilir.

• Ard arda her bir deney parçasına bir kez darbe uygulanır ve her deney parçası kontrol edilerek değerlendirilir.

• Gözlenen hasarlar ve toplam darbe sayısı dikkate alınarak elde edilen sonucun A tipi veya C tipi olup olmadığı belirlenir ve durum böyle ise sonuçlar madde 9.3’e göre değerlendirilir.

3. Bölgeler arasındaki sınırların hesaplanması

Bir boru partisine veya ekstruderden alınan bir üretim birimine ait sonuçlar standardın Çizelge 5 referans alınarak veya aşağıdaki şekilde hesaplanarak A.B veya C ifadesiyle verilir.

SA/B = np – 0.5 – u [np (1-p)]0,5

SB/C = np + 0,5 + u [np (1-p)]0,5

u : 1,282 (bir taraftaki % 10’luk çatlağa ait)

p : 0.10 (TIR)

n : darbe sayısı

Sonuçlar aşağıdaki tabloya göre değerlendirilir.

Daha fazla sayıdaki darbeler için kabul kriteri standarttaki Şekil 3’de belirtilen grafik üzerinden hesaplanmalıdır.

4. Deney sonrası işlemler

• Deneyi yapan personel, Deney Kayıt Formunu imzalayarak Teknik Yöneticiye teslim eder.

8. İLGİLİ DOKÜMANLAR

TS EN 744: Plastik Boru ve kanal Sistemleri – Termoplastik Borular – Çevre Boyunca Dış Darbeye Mukavemet Deneyi